اقتصاد فضا و توسعه روستایی

شناسایی پیش‌شرط‌ها و مولفه‌های مرتبط با کارآفرینی فناورانه در نواحی روستایی (مورد مطالعه: منظومه روستایی خواف)

سید امیرحسین گرکانی

هدف: این پژوهش با هدف شناسایی پیش شرط ها و مؤلفه های مرتبط با کارآفرینی فناورانه در ناحیه روستایی خواف انجام شده است. با توجه به تمرکز توسعه فناوری در مناطق شهری و محرومیت روستاها از مزایای آن، این مطالعه به بررسی راهکارهای توسعه کارآفرینی فناورانه به عنوان ابزاری برای کاهش مهاجرت، تقویت اقتصاد محلی و بهبود کیفیت زندگی در مناطق روستایی پرداخته است.
روش پژوهش: روش تحقیق مورد استفاده، کیفی و مبتنی بر نظریه داده بنیاد بود که با مصاحبه های نیمه ساختاریافته با 12 خبره فعال در حوزه کارآفرینی روستایی انجام شد. داده ها با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند.
یافته ها: یافته های پژوهش نشان داد که عوامل مؤثر بر کارآفرینی فناورانه در سه دسته عوامل فردی مانند انگیزه، تحمل ریسک و مهارت های فناورانه؛ عوامل محیطی شامل دسترسی به زیرساخت های دیجیتال، حمایت های دولتی و فرهنگ پذیرش فناوری؛ و عوامل ساختاری مانند سیاستگذاری های حمایتی و همکاری نهادهای مختلف قرار می گیرند. همچنین، چالش هایی نظیر اقتصاد تک محصولی، کمبود آموزش های تخصصی، نبودِ زیرساخت های ارتباطی و نابرابری جنسیتی به عنوان موانع اصلی شناسایی شدند. راهبردهای پیشنهادی شامل شناسایی ظرفیت های محلی، توسعه زیرساخت ها، آموزش هدفمند و تقویت مشارکت جامعه محلی است.
نتیجه گیری: کارآفرینی فناورانه می تواند با ایجاد فرصت های شغلی جدید، افزایش بهره وری و حفظ هویت فرهنگی، به توسعه پایدار روستاها کمک کند. تدوین چارچوبی منسجم با تأکید بر شرایط محلی و هماهنگی میان نهادهای دولتی و خصوصی، برای موفقیت این رویکرد ضروری است. این مطالعه به سیاستگذاران و برنامه ریزان توسعه روستایی کمک می کند تا با درنظرگرفتن عوامل کلیدی شناسایی شده، برنامه های مؤثرتری را طراحی و اجرا کنند.

نقش شبکه‌سازی صندوق‌های حمایت از توسعه فعالیتهای کشاورزی در بهبود سطح درآمدی زنان کارآفرین روستایی و عشایری شهرستان ارومیه

عذرا جوان بخت

هدف: مطالعه حاضر با هدف بررسی نقش شبکه سازی صندوق های حمایت از توسعه فعالیت های کشاورزی در بهبود سطح درآمدی زنان کارآفرین روستایی و عشایری در شهرستان ارومیه انجام شده است.
روش پژوهش: جامعه آماری پژوهش، زنان روستایی و عشایری عضو صندوق اعتبارات خرد در شهرستان ارومیه هستند که با استفاده از جدول کرجسی و مورگان، 182 نفر از آنان به عنوان نمونه مورد مطالعه انتخاب شدند. اطلاعات مورد نیاز با ابزار پرسشنامه با روش نمونه گیری تصادفی به دست آمد. برای دستیابی به هدف مطالعه، با توجه به ماهیت متغیر وابسته که متغیری دومقداری (یک برای درآمدهای بالاتر و صفر برای درآمدهای پایین تر از متوسط درآمد نمونه انتخابی) تعریف شده است، از الگوی لاجیت بهره گرفته شد. متغیرهای مستقل الگو شامل عوامل اجتماعی، آموزشی- ترویجی، سازمانی، فراسازمانی، روان شناختی، زیرساختی و حمایتی، سیاستی- قانونی و پایشی، به عنوان مؤلفه های شبکه سازی مطرح می شوند. درنهایت، پس از برآورد الگوی لاجیت با استفاده از نرم افزار EVIWES اثرات نهایی و کشش های هریک از متغیرهای مستقل با استفاده از ضرایب برآوردی الگو، محاسبه شد.
یافته ها: نتایج به دست آمده از برآورد الگوی لاجیت، نشان داد که متغیرهای عواملِ آموزشی ـ ترویجی، پایشی، زیرساختی و حمایتی، سازمانی، سیاستی ـ قانونی، روان شناختی و فراسازمانی به عنوان مؤلفه های شبکه سازی، دارای تاثیر معنادار و مثبت بر سطح درآمدی زنان عضو صندوق های حمایتی هستند و عوامل اجتماعی دارای تأثیر معناداری نیستند؛ به طوری که بر اساس کشش های محاسبه شده، با بهبود یک درصدی هر یک از عوامل مذکور، درآمد زنان عضو صندوق به ترتیب به احتمال 0/84، 0/9 ، 0/75، 0/66، 0/43، 0/92 و 0/50 درصد افزایش می یابد. همچنین، اثرات نهایی نشان داد که با بهبود یک واحدی عوامل مذکور، به ترتیب به احتمال 0/52، 0/63، 0/44، 0/31، 0/27، 0/50 و 0/39 درصد، درآمد زنان روستایی و عشایری افزایش می یابد.
نتیجه گیری: الویت بندی تأثیر مؤلفه های شبکه سازی بر افزایش درآمد زنان عضو صندوق های حمایتی در شهرستان ارومیه بر اساس هر دو معیار کشش و اثرات نهایی نشان داد که تأثیر عوامل روان شناختی، پایشی و آموزشی- ترویجی، بیش از سایر مؤلفه هاست و عوامل سیاستی و قانونی دارای کمترین تأثیر هستند. بنابراین، تلاش برای بهبود سه عامل مذکور از راه ارائه خدمات آموزشی و ترویجی و برگزاری کلاس های مهارتی کسب وکار می تواند در توانمندسازی مالی و اقتصادی زنان روستایی و عشایری مؤثر واقع گردد.

تحلیل اثر آموزش‌های فنی و حرفه‌ای بر توانمندی اقتصادی زنان روستایی (مورد مطالعه: دهستان‌های شهرستان بهمئی)

زهرا سلطانی

هدف: آموزش های فنی و حرفه ای به عنوان یکی از ارکان بنیادین توسعه انسانی و اقتصادی، نقشی تعیین کننده در افزایش مهارت، اشتغال پذیری و بهبود بهره وری نیروی کار دارد. این نوع آموزش ها، به ویژه در نواحی روستایی، می تواند بستر مناسبی برای ارتقای مهارت های کاربردی و کارآفرینانه فراهم سازد و به شکل گیری سرمایه انسانی پویا منجر شود. هنگامی که زنان روستایی از راه آموزش های فنی و حرفه ای توانمند می شوند، نه تنها مهارت های لازم برای ورود به بازار کار و ایجاد کسب وکارهای خُرد و خانگی را به دست می آورند، بلکه درک بهتری از ظرفیت های اقتصادی محیط خود نیز پیدا می کنند. این موقعیت، به افزایش درآمد خانوار، بهبود وضعیت معیشتی و مشارکت فعال تر آنان در توسعه اقتصاد روستایی منجر می شود. بنابراین، پیوند میان آموزش های فنی و حرفه ای، توانمندسازی زنان و شکوفایی اقتصاد روستایی، زمینه ساز تحولی پایدار در جهت کاهش فقر، ایجاد اشتغال پایدار و تحقق توسعه متوازن در جوامع روستایی است.
روش پژوهش: پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی- تحلیلی است. داده¬های موردنیاز تحقیق با روش های اسنادی و پیمایشی جمع آوری شده است. برای تجزیه وتحلیل داده ها از تکنیک های کمّی مانند آزمون تی، روش تصمیم گیری ARAS در GIS استفاده شده است.
یافته ها: نتایج به دست آمده از این پژوهش نشان می دهد که آموزش های فنی و حرفه ای به طورکلی تأثیر مثبتی بر زندگی زنان روستایی در هر چهار شاخص درآمد، مصرف، پس انداز و تولید داشته، اما میزان این تأثیر در دهستان های مختلف شهرستان متفاوت بوده است. دهستان رودتلخ بیشترین تأثیر مثبت را در هر چهار شاخص تجربه کرده، درحالی که دهستان بهمئی گرمسیری شمالی کمترین تأثیر را از این آموزش ها داشته است.
نتیجه گیری: این یافته ها بر اهمیت توزیع عادلانه و متناسب آموزش های فنی و حرفه ای در سطح شهرستان و لزوم تطبیق محتوای این آموزش ها با نیازهای خاص هر ناحیه تأکید می کند.

کارآفرینی اجتماعی و نقش آن در توانمندسازی اقتصادی زنان روستایی (مطالعۀ موردی: زنان شاغل در واحدهای تولید لباس در دهستان توپقره شهرستان خدابنده)

جمشید عینالی

هدف: پژوهش حاضر به بررسی نقش کارآفرینی اجتماعی مبتنی بر گروه های خودیار در توانمندسازی اقتصادی زنان روستایی در دهستان توپقره (شهرستان خدابنده- استان زنجان) پرداخته است.
روش پژوهش: پژوهش حاضر از نوع کاربردی و روش آن توصیفی- تحلیلی است. جامعۀ آماری تحقیق 645 نفر از زنان شاغل در کارگاه تولیدی لباس است که با استفاده از فرمول کوکران، تعداد 240 مورد به عنوان نمونه انتخاب شده بود. به دلیل مشارکت بالای افراد تعداد 271 پرسشنامه تکمیل و مبنای تحلیل قرار گرفت. برای گردآوری داده ها از روش میدانی مبتنی بر تکمیل پرسشنامه استفاده شده است. داده های گردآوری شده با بهره گیری از آزمون های T تک نمونه ای، ویلکاکسون و کروسکال والیس تجزیه و تحلیل شده است.
یافته ها: نتایج آزمون T تک نمونه ای نشان داد که کارآفرینی اجتماعی تأثیر مثبتی بر روی همۀ شاخص های توانمندسازی زنان روستایی دارد و شاخص های مشارکت در تصمیم گیری های خانوار و ارتقای امنیت فردی و اجتماعی زنان هر دو با میانگین عددی (4/11) بیش ترین تأثیر را در توانمندسازی زنان روستایی داشته است. هم چنین، نتایج آزمون ویلکاکسون نشان داد که تفاوت معناداری در همۀ شاخص های تحقیق در سطح 99 درصد وجود دارد و بیش ترین تغییرات در شاخص های خوداتکایی اجتماعی- اقتصادی (11/511-) و آزادی و تحرک اجتماعی (11/508-) مشاهده شده است.
نتیجه گیری: کارآفرینی اجتماعی مبتنی بر گروه های خویار زنان روستایی به بهبود شاخص های اقتصادی توانمندسازی زنان روستایی کمک کرده است.

فراتحلیلی بر سهم تولیدات کشاورزی در امنیت غذایی خانوارهای روستایی

یاسر محمدی

هدف: امنیت غذایی از مسائل اصلی در توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی خانوارهای روستایی است و تولید محصولات کشاورزی نقش کلیدی در تأمین نیازهای غذایی و بهبود معیشت روستاییان دارد. هدف این مطالعه بررسی سهم تولیدات کشاورزی بر امنیت غذایی خانوارهای روستایی با رویکرد فراتحلیل و بر مبنای داده های پایگاه های علمی معتبر است.
روش پژوهش: جامعه آماری شامل پژوهش های مرتبط با نقش تولید کشاورزی در امنیت غذایی خانوارهای روستایی، منتشر شده در پایگاه های علمی Sid، Ensani، Noormags، Magiran، ScienceDirect، Google Scholar، Scopus از 2000 تا 2025 بود که در نهایت 27 مطالعه براساس معیارهای ورود انتخاب و با نرم افزار CMA2 تحلیل شدند. علاوه بر این، از VOSviewer برای ایجاد شبکه موضوعی پژوهش و شناسایی اصطلاحات پرتکرار استفاده شد. کلمات کلیدی پژوهش در پایگاه های داده خارجی جستجو شدند و داده های مقالات انتخاب شده در یک فایل CSV برای وارد کردن به VOSviewer ذخیره شدند. جستجوی جداگانه ای برای منابع داخلی برای انتخاب مقالات واجد شرایط انجام شد و اطلاعات آنها به صورت دستی وارد شد. سپس، شاخص های علم سنجی با نرم افزار تجزیه و تحلیل شدند. با توجه به نتایج ناهمگنی، با بررسی شاخصهای Q و I²، مدل اثرات تصادفی انتخاب شد.
یافته ها: نتایج ترسیم شبکه موضوعی بیانگر ارتباط معنادار بین تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی خانوارهای روستایی بود. آزمون همبستگی بگز و مزدار نیز نشان داد که مطالعات وارد شده از تقارن نسبی برخوردارند و سوگیری وجود ندارد. همچنین اندازه اثر کلی 0/507 برآورد شد که بر اساس معیار کوهن، بالا است.
نتیجه گیری: نتایج نشان داد افزایش بهره وری محصولات کشاورزی موجب بهبود امنیت غذایی خانوارهای روستایی در بلندمدت می شود. تحلیل شبکه واژگان نیز رابطه امنیت غذایی را با کیفیت و تنوع رژیم غذایی و چالش هایی مانند تغییرات اقلیمی، فقر و مسائل جنسیتی نشان داد که ضرورت رویکردهای جامع و یکپارچه برای مقابله با این مسائل را برجسته می سازد.

اثرات کارآفرینی گردشگری بر زیست‌پذیری خانوارهای روستایی (مطالعه موردی: دهستان بناجوی شمالی شهرستان بناب)

جواد حاجی علی زاده

هدف: هدف پژوهش حاضر بررسی اثرات کارآفرینی گردشگری بر زیست پذیری خانوارهای روستایی در دهستان بناجوی شمالی شهرستان بناب بوده است.
روش پژوهش: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و به لحاظ شیوه انجام آن توصیفی- تحلیلی است. جامعه آماری تحقیق را خانوارهای روستایی دهستان بناجوی شمالی شهرستان بناب تشکیل داده است. بر طبق نتایج سرشماری سال 1395، تعداد 3828 خانوار برابر با 12262 نفر در این دهستان ساکن هستند که با استفاده از فرمول کوکران تعداد 349 نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. گردآوی داده ها و اطلاعات تحقیق با پرسشنامه محقق ساخته به دست آمده است که روایی صوری و محتوایی آن با استفاده از نظرات کارشناسان و اساتید مربوطه مورد تایید قرار گرفت. همچنین، پایایی آن با استفاده از فرمول کوکران برای مولفه کارآفرینی گردشگری برابر با 0/79 و برای مولفه زیست پذیری برابر با 0/77 و برای کل پرسشنامه برابر با 0/78 به دست آمده است. به منظور تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق از آزمون تی تک نمونه ای، تحلیل رگرسیون چندمتغیره و ضریب همبستگی پیرسون استفاده شده است.
یافته ها: نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که وضعیت کارآفرینی گردشگری با میانگین 3/121 و وضعیت زیست پذیری خانوارهای روستایی با میانگین 3/223 در حالت مطلوب قرار دارند. نتایج تحلیل رگرسیون چندمتغیره از بررسی اثرات کارآفرینی گردشگری بر زیست پذیری خانوارهای روستایی نشان داد که شاخص اقتصادی بیش ترین تاثیر را بر زیست پذیری خانوارهای روستایی با مقدار ضریب بتای 0/376 داشته است. نتایج ضریب همبستگی پیرسون نشان داد که مقدار ضریب همبستگی به دست آمده برابر با 0/376 است که نشان دهنده رابطه معنادار بین کارآفرینی گردشگری و زیست پذیری خانوارهای روستایی است.
نتیجه گیری: بین کارآفرینی گردشگری و زیست پذیری خانوارهای روستایی رابطهء معناداری وجود دارد، به طوری که با فراهم شدن بستر کارآفرینی و ارتقاء شاخص های اقتصادی گردشگری، شاخص های زیست پذیری خانوارهای روستایی نیز بهبود می یابد.

تبیین توزیع منافع اقتصادی گردشگری گاسترونومی «کباب بناب» از دیدگاه ساکنان محلی

ابوالقاسم تقی زاده فانید

هدف: اثرات گردشگری به ویژه در فضاهای روستایی برحسب موقعیت های فضایی متفاوت است. درواقع، اگر بنا بر این باشد تا فعالیت های گردشگری به عنوان یک رویکرد برای توسعه پایدار اقتصادی در نواحی روستایی پذیرفته شود، لازم است تا توزیع منافع حاصل از آن بررسی شود و برنامه ریزی های لازم برای توزیع عادلانهء آن انجام گردد. پژوهش حاضر ضمن توجه کردن به این موضوع، اثرات اقتصادی گردشگری گاسترنومی «کباب بناب» را به عنوان یک پدیده جغرافیایی در فضاهای روستایی شهرستان بناب مطالعه کرده است.
روش پژوهش: پژوهش حاضر از نوع کاربردی و از لحاظ ماهیت، کمّی است که از روش پیمایش بهره جسته است. بررسی مسئله، پیشینه و چارچوب نظری با مشاهدات میدانی و مطالعه کتابخانه ای انجام شد. داده های مربوط به اثرات اقتصادی گردشگری گاسترونومی با تعیین شاخص ها و تکمیل پرسشنامه توسط 242 نفر از روستاییان، جمع آوری و با آزمون تی تک نمونه ای، تحلیل خوشه ای، خودهمبستگی فضایی مکانی و رگرسیون وزن دار جغرافیایی بررسی شد.
یافته ها: جاذبه گردشگری «کباب بناب» موجب توسعه اشتغال، بازاریابی و فروش محصولات محلی روستائیان و همچنین افزایش درآمد ساکنان محلی گردیده است. در سوی دیگر، عامل مجاورت مکانی و انسانی ازجمله عوامل اصلی در جذب منافع اقتصادی گردشگری در سکونتگاه هایروستایی ناحیه مورد مطالعه بوده است. در این سکونتگاه ها، نیروی انسانی لازم با داشتن مشاغل در رستوران ها و اغذیه های کباب بناب و مشاغل مرتبط با آن در شهر بناب و یا در نزدیکترین سکونتگاه روستایی، نقش اصلی در جذب منافع اقتصادی داشته است.
نتیجه گیری: توزیع عادلانه و مناسب منافع حاصل از صنعت گردشگری می تواند به بهبود کیفیت زندگی ساکنان محلی، تقویت مشارکت جوامع و حتی پایداری این نوع از صنعت گردد. در جهت رسیدن به چنین عملکردی، شناخت توزیع فضایی منافع آن و برنامه ریزی برای آن در سکونتگاه های روستایی حایز اهمیت است.

روستا به مثابه بستر شیوه تولید آسیایی

معصومه رفیعی

هدف: با شکل گیری گفتمان شیوه تولید آسیایی که مارکس و انگلس در اواخر قرن نوزدهم صورت بندی کردند، و بر پایه مولفه های جغرافیایی، اجتماعی و سیاسی، روستا پایگاه اصلی و فراز نظریه وجه تولید آسیایی شناخته شد. به دنبال قرارگیری در فرآیندی که در آن روستا اعتبار و شاخصه بنیادی نظریه است، مناسباتی به وجود آمد که مجموعاً در ارتباط فراگیر و فرادستی با جغرافیای روستایی قابل تفسیر هستند. این تحقیق با هدف تبیین جایگاه روستا در نظریه شیوه تولید آسیایی به دنبال مرور نظریه و تفسیرهای متفاوت دانش های گوناگون در موضوع جایگاه روستا است.
روش پژوهش: جامعه آماری این پژوهش، مستندات دانش های گوناگون به ویژه مطالعات تاریخی، علوم اقتصادی، علوم اجتماعی و بعضاً علوم جغرافیایی، در ارتباط با نظریه شیوه تولید آسیایی است. بدین منظور، مطالعات مرتبط به ویژه در مناطق آفریقا و کشورهای چین، کره، ایران و روسیه که مطالعه گفتمان شیوه تولید آسیایی بر آن ها تمرکز دارد، بررسی شده است. روش تحقیق در این پژوهش تاویل گرایی با مرور مصداق ها و شواهدی است که از متون اتخاذ گردیده است.
یافته ها: با کنار هم قراردادن حدود 80 شاهد مثالی، هفت مقوله هسته ای و کانونی به دست آمد که از آنها می توان روستا را بستر اصلی شکل گیری نظریه تولید آسیایی تفسیر کرد. اجتماع استبدادزده، متاثر از قدرت متمرکز، دارای حاکمیت اقتصاد معیشتی، دارای خودکفایی، مدیریت تک وجهی و دارای نظم اجتماعی بسته نیز از ویژگی های جوامع روستایی در بستر شرقی (آسیایی) آن است.
نتیجه گیری: در جوامعی که گفتمان تولید آسیایی مورد بحث بوده است، روستا نخست بستر اصلی شکل گیری نظریه تولید آسیایی است؛ سپس در تفسیرهای شیوه تولید آسیایی روستا با ویژگی های اجتماع استبدادزده، متاثر از قدرت متمرکز، دارای حاکمیت اقتصاد معیشتی، دارای خودکفایی، مدیریت تک وجهی و دارای نظم اجتماعی بسته شناخته می شود.