تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

واکاوی الگوهای همدیدی-دینامیکی و بررسی روند تغییرات بارش برف فراگیر در نیمه غربی ایران

بهلول علیجانی

در این پژوهش مهمترین الگوهای همدیدی موجد بارش برف فراگیر در نیمه غربی ایران مورد بررسی قرار گرفته است. برای این منظور داده های کد هوای حاضر و عمق برف 36 ایستگاه سینوپتیک طی دوره آماری 1371-1400، برای ماه های مهر تا اسفند، از سازمان هواشناسی کشور دریافت شد. جهت بررسی بارش های برف فراگیر، روزهایی که بیش از 70 درصد منطقه مورد مطالعه هم زمان شاهد ریزش برف بود، به عنوان یک روز فراگیر استخراج شدند. به منظور انجام تحلیل های همدیدی-دینامیکی در مورد بارش های برف فراگیر در نیمه غربی ایران، از روش طبقه بندی با استفاده از تحلیل خوشه ای استفاده شد و نقشه های روزهای نماینده از جمله دمای جو، شار رطوبت، ارتفاع ژئوپتانسیل، تاوایی، جبهه زایی، جت استریم، شاخص امگا و داده های باد مداری و نصف النهاری ترسیم شد. تحلیل روند نیز با استفاده آزمون من-کندال انجام شد. نتایج نشان داد که 4 الگو به بهترین نحو بارش های برف فراگیر در منطقه مورد مطالعه را توجیه می نمایند. بر اساس نتایج در همه الگوها، در تراز دریا، برخورد هوای سرد و خشک عرض های شمالی با هوای گرم و مرطوب عرض های جنوبی، موجب تشکیل میدان های جبهه زایی در نیمه غربی ایران شده است. در تراز 500 هکتوپاسکال، شدت یافتن جریان های نصف النهاری در بادهای غربی باعث ایجاد مراکز بسته و در نتیجه تغییر جریان در مسیر بادهای غربی شده و قرار گرفتن نیمه غربی ایران در شرق ناوه ارتفاعی و سردچال، شرایط مورد نیاز جهت صعود هوا را فراهم کرده است. همچنین هیچ گونه روندی در تعداد روزهای فراگیر برف در نیمه غربی ایران در سطوح معنی داری مورد آزمـون، دیـده نشـد اما؛ تعداد روزهای برف فراگیر در طول زمان روندی کاهشی داشته است. در مجموع می توان نتیجه گرفت که به دلیل گرم شدن زمین و تغییر اقلیم تعداد روزهای فراگیر برفی کاهش یافته است و این تغییرات منجر به کوتاه شدن چشمگیر فصل برف شده است

ارزیابی ریسک فرونشست در دشت ایوانکی با استفاده از عوامل محیطی و تصاویر راداری

امیر صفاری

فرونشست یکی از مهم ترین مخاطرات طبیعی است که در طی سال های اخیر بسیاری از دشت های کشور را دربرگرفته است. از جمله دشت هایی که با این مخاطره مواجه شده است، دشت ایوانکی در استان سمنان است. با توجه به اهمیت موضوع، در این پژوهش به ارزیابی ریسک فرونشست و برآورد نرخ فرونشست در این دشت پرداخته شده است. در این تحقیق از تصاویر راداری سنتینل 1، تصاویر ماهواره لندست و لایه رقومی ارتفاعی 30 متر SRTM به عنوان مهم ترین داده های تحقیق استفاده شده است. مهم ترین ابزارهای پژوهش، GMT^{^[1]}، ArcGIS و Super Decisions بوده است. همچنین در این پژوهش از مدل های تلفیفی منطق فاری-ANP و سری زمانی SBAS استفاده شده است. این پژوهش در دو مرحله انجام شده است که در مرحله اول به ارزیابی ریسک فرونشست و در مرحله دوم به برآورد نرخ فرونشست در دشت ایوانکی پرداخته شده است. بر اساس نتایج حاصله، 251 کیلومترمربع از وسعت منطقه مورد مطالعه (معادل 5/58 درصد از وسعت منطقه) دارای میزان ریسک فرونشست زیاد و خیلی زیادی است که عمدتا منطبق بر مناطق جنوبی دشت ایوانکی است. همچنین نتایج روش سری زمانی SBAS نشان داده است که دشت ایوانکی در طی دوره زمانی 6 سال بین 28 تا 533 میلی متر فرونشست داشته است. با توجه به اینکه ، طبقه ریسک زیاد دارای بیش ترین میزان فرونشست در محدوده مطالعاتی بوده است، بنابراین می توان گفت که بین طبقات ریسک فرونشست با تصاویر راداری ارتباط قوی برقرار است و صحت نتایج طبقات ریسک فرونشست مورد تایید است.

سنجش تاب‌آوری کالبدی فضایی ناحیه ۲ کلانشهر کرج بر اساس معیارهای پایداری در برابر مخاطرات محیطی

نوید سعیدی رضوانی

مقدمه: تاب آوری کلید پایداری شهر است و با کاهش آسیب پذیری، محیطی پایدار برای شهرها ایجاد می کند و نقش اساسی در کاهش آسیب پذیری شهرها در برابر مخاطرات محیطی ایفا می کند. که از این رو هدف پژوهش حاضر می باشد.
روش پژوهش: روش پژوهش حاضر، توصیفی-تحلیلی و از نظر هدف کاربردی است. هدف، سنجش میزان تاب آوری منطقه ۲ کرج و شناسایی نقاط ضعف و قوت آن در برابر مخاطرات محیطی می باشد. پژوهش با ترکیبی از داده های برگرفته از اسناد آماری و گزارشات مکتوب و داده های پرسشنامه حاصل از پیمایش می باشد. نمونه آماری پژوهش 30 نفر از متخصصان مرتبط با مدیریت بحران منطقه 2 کرج می باشند که با استفاده از روش گلوله برفی پرسشنامه میان آن ها توزیع گردید. روش تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از آماره های میانگین، انحراف از معیار و تحلیل عاملی می باشد.
یافته ها: نتایج پژوهش نشان می دهد که تقویت تاب آوری این منطقه از طریق ارتقای کیفیت زیرساخت های کالبدی، بهبود مدیریت ساخت و سازها و رعایت استانداردهای معماری و اصول برنامه ریزی شهری می تواند به کاهش آسیب پذیری و ایجاد محیطی پایدار و مقاوم منجر شود. همچنین ارزیابی پایداری ابنیه نشان می دهد که میانگین شاخص های آن در منطقه 2 به میزان 45/4 به دست آمد.
نتیجه گیری: میانگین شاخص های سازمان فضایی نیز 43/4 ، ویژگی های جغرافیایی نیز 57/4 و پایداری زیرساخت ها 8/4 به دست آمد. این امر حاکی از وضعیت مطلوب شاخص های تاب آوری و پایداری در منطقه 2 کرج است. بارهای عاملی نشان می دهد ضرایب عامل ها بالای 6/0 است، که نشان دهنده اعتبار شاخص های تاب آوری است. بنابراین می توان تاب آوری و پایداری شهری منطقه را مطلوب تا خیلی مطلوب ارزیابی کرد.

تحلیل رخداد بارش‌های رگباری در استان چهارمحال و بختیاری

احمد مزیدی

هدف: استان چهارمحال و بختیاری به دلیل موقعیت کوهستانی و تأثیرپذیری از سامانه های جوی مدیترانه ای و سودانی، طی سال های اخیر بارش های شدید و نوسانات هیدرولوژیکی قابل توجهی را تجربه کرده است. این شرایط منجر به وقوع سیلاب های ناگهانی و تهدید منابع آب در منطقه شده است. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف تحلیل شدت بارش های رگباری، برآورد مقادیر آن در دوره های بازگشت مختلف و ترسیم منحنی های شدت–مدت–فراوانی (IDF) و نقشه های پراکندگی فضایی برای چهار ایستگاه کوهرنگ، فارسان، شهرکرد و بروجن انجام گرفت.
روش پژوهش: داده های بارش طی یک دوره آماری ۲۰ ساله استخراج شد و شدت بارش برای تداوم های زمانی ۱۵ تا ۱۴۴۰ دقیقه محاسبه گردید. در ادامه، بیشینه شدت بارش در دوره های بازگشت ۲، ۵، ۱۰، ۲۵، ۵۰، ۱۰۰ و ۲۰۰ سال با بهره گیری از توزیع های آماری مختلف شامل گمبل، نرمال، پیرسون نوع ۵ و ویبول برآورد شد. افزون بر این، از روش های درون یابی مکانی برای نمایش الگوهای پراکندگی شدت بارش در سطح استان بهره گرفته شد.
یافته ها: نشان داد که توزیع گمبل بهترین برازش را با داده های مشاهده ای داشته است. همچنین مشخص گردید که با افزایش مدت زمان بارش، شدت بارش کاهش یافته و با افزایش دوره بازگشت، شدت افزایش یافته است. نتایج فضایی نیز حاکی از آن بود که بیشترین شدت بارش در نواحی مرتفع شمال غربی استان ایستگاه کوهرنگ رخ داده و به سمت جنوب و شرق کاهش یافته است.
نتیجه گیری: استفاده از توزیع های آماری، به ویژه گمبل، امکان مدل سازی دقیق بارش های رگباری را در استان فراهم می کند. و طراحی سازه های هیدرولوژیکی باید بر اساس الگوهای پراکندگی شدت بارش در کل استان انجام گیرد.

واکاوی اثرات ریسک و مخاطرات اکوسیستم روستایی در توسعه انواع گردشگری روستایی

فاطمه رزاقی بورخانی

هدف: این پژوهش با هدف واکاوی اثرات ریسک و مخاطرات اکوسیستم روستایی در توسعه انواع گردشگری روستایی در منطقه گردشگری روستایی شهرستان محمودآباد، واقع در استان مازندران انجام شد تا به بررسی توسعه انواع گردشگری روستایی به عنوان راهبرد تاب آور نمـودن و سازگاری روستاییان و راهکاری پیشگیرانه در روستاها در برابر مخاطرات اقتصادی و زیست محیطی و اجتماعی و نیز کاهش آسیب پذیری در اکوسیستم روستایی بپردازد.
روش پژوهش: از نظر هدف، کاربردی و از نظر شیوه ی گردآوری اطلاعات، توصیفی (غیرآزمایشی) و از نوع همبستگی (تحلیل ماتریس واریانس) با هدف نمایش رابطه میان متغیرها می باشد. جامعه مورد مطالعه شامل تمامی 88 روستا موجود در شهرستان محمودآباد بود. ابزار جمع آوری داده ها یک عدد پرسشنامه محقق ساخته و افراد مورد پرسش دهیاران بودند. برای تحلیل داده ها از روش مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر روش حداقل مربعات جزئی استفاده شد.
یافته ها: نتایج پژوهش در زمینه اولویت بندی بعدها و گویه های مخاطرات و ریسک برای ارزیابی اکوسیستم روستایی نشان می دهد که ریسک های اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی به ترتیب در اولویت های یک تا سه جای گرفتند. بر اساس مدل ساختاری، میان ریسک های تأثیرگذار بر توسعه انواع گردشگری، بر اساس ضریب مسیر (pc) تنها تأثیر مستقیم مخاطرات زیست محیطی (با ضریب مسیر 0/338و T-value 2/467) معنی دار شده است؛ ریسک اقتصادی و اجتماعی به طور غیرمستقیم از طریق متغیر میانجی ریسک زیست محیطی بر توسعه انواع گردشگری اثر معنی داری داشته است. حدود 30 درصد از تغییرات توسعه انواع گردشگری توسط مدل پیشنهادی با اثر مستقیم مخاطرات زیست محیطی و اثر غیرمستقیم مخاطرات اقتصادی و مخاطرات اجتماعی تبیین می شود.
نتیجه گیری: به عنوان یک نتیجه گیری کلی، انواع گردشگری روستایی در منطقه باید به عنوان کارآفرینی فرصت محور و ضرورت محور موردتوجه جدی قرار گیرد. در این راستا تشکیل نهادهای گردشگری محلی با تمرکز بر جوانان و زنان روستایی، یک راهکار مؤثر برای کاهش مخاطرات اجتماعی و اقتصادی روستا محسوب می شود. در نهایت، شناخت و ترویج ارزش های اکولوژیکی از طریق نهاد توانمندساز آموزش و ترویج کشاورزی، زیربنای توسعه پایدار معیشت روستایی است و باید با تأکید بر توسعه گردشگری سبز و اگروتوریسم موردتوجه جدی قرار گیرد.

بررسی مزایای زیرساخت‌های سبز با استفاده از نرم‌افزار I-Tree Canopy نمونه مورد مطالعه : پارک ائل گلی تبریز

جواد ایمانی شاملو

هدف: هدف این پژوهش ارزیابی خدمات اکولوژیکی، زیست محیطی و اقتصادی پوشش گیاهی شهری در شبکه سبز ائل گلی شهر تبریز است. تمرکز اصلی تحقیق بر نقش زیرساخت های سبز در کاهش چالش های زیست محیطی شهری از طریق جذب و ذخیره کربن، کاهش آلودگی هوا و مدیریت رواناب های سطحی است. این مطالعه با هدف ارائه بینش هایی برای برنامه ریزی آگاهانه شهری و توسعه پایدار فضاهای سبز انجام شده است.
روش پژوهش: این مطالعه یک پژوهش کمی است که از روش های کتابخانه ای (بررسی ادبیات موضوع، تعاریف زیرساخت های سبز شهری و دیدگاه های متخصصان) و مشاهده میدانی همراه با تحلیل آماری توسط نرم افزار i-Tree برای جمع آوری داده ها استفاده می کند. تحلیل داده ها به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و نتایج در قالب جداول ارائه شده است.
پارامترهای ارزیابی: خدمات اکوسیستمی مورد ارزیابی شامل جذب و ذخیره کربن، کاهش آلودگی هوا، و مدیریت رواناب های سطحی می باشد.
یافته ها: شبکه سبز ائل گلی در تبریز سالانه حدود ۷۵.۸۴ تن کربن را جذب و ذخیره می کند.
این شبکه همچنین سالانه حدود ۲.۰۷۷ تن از آلاینده های هوا را حذف می نماید.
در میان آلاینده های بررسی شده، ازن (O₃) بیشترین و کربن مونوکسید (CO) کمترین میزان حذف را دارا بودند.
نتایج بر اهمیت شبکه سبز ائل گلی در بهبود کیفیت هوای شهری و نقش آن در کاهش آثار تغییر اقلیم تأکید دارند.
نتیجه گیری: این پژوهش با استفاده از نرم افزار i-Tree Canopy 7.1، خدمات اکوسیستمی پارک ائل گلی تبریز را از جنبه های اکولوژیکی و اقتصادی ارزیابی کرد. مساحت پوشش گیاهی تعیین و درختان و درختچه ها شمارش شدند تا ذخیره کربن، حذف آلاینده ها و مهار رواناب سطحی محاسبه گردد. نتایج نشان داد پارک سالانه ۷۵.۸۴ تن کربن ترسیب، ۲،۰۷۷ کیلوگرم آلاینده هوا را حذف و ۱.۹۲ لیتر رواناب سطحی را مهار می کند. با توجه به محدودیت های نرم افزار، پیشنهاد می شود با حفاظت از درختان ارزشمند، افزایش گونه های گیاهی مؤثر، توسعه پوشش گیاهی متراکم و استفاده از شبکه های بیوریتنشن، بهره وری اکوسیستمی پارک و سایر فضاهای سبز شهری ارتقا یابد.

نقش دانش بومی و کارشناسی در حاکمیت سرزمین؛ مقایسه مرز سامان‌های عرفی و پارسل‌ها با توجه به عوامل بوم‌شناختی در جنگل‌های هیرکانی

ملیحه عرفانی

هدف: چرای دام در جنگل های هیرکانی از کهن ترین اشکال بهره برداری بومی است که در محدوده های موسوم به سامان های عرفی انجام می شده، در حالی که بهره برداری رسمی جنگل ها در قالب طرح های مدیریت و واحدهای پارسل صورت می گیرد. مطالعه حاضر با هدف بررسی نقش عوامل بوم شناختی در تعیین مرزهای مشخص شده توسط مردم (سامان های عرفی) و کارشناسان (پارسل ها) در بخشی از جنگل های نوشهر شامل سری های نمخانه و گرازبن انجام شد.
روش پژوهشی: عوامل مورد بررسی شامل تیپ پوشش گیاهی، رودخانه اصلی، رودخانه های فرعی، یال ها، دره ها، دامنه ها و جهت بودند. نقشه مرزبندی سامان های عرفی و پارسل های محدوده مورد مطالعه با مرز عوامل ساختاری بوم شناختی در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی تلاقی داده شد تا میزان انطباق مرزها با عوامل مذکور ارزیابی شود. همچنین از آنجائیکه در مرزبندی پارسل ها، جاده ها نقش تعیین کننده ای دارند، نقش جاده ها نیز برای مرزبندی پارسل ها بررسی شد.
یافته ها:
نتایج نشان داد 02/90 درصد از مرز سامان های عرفی با فاکتورهای بوم شناختی منطبق بوده و تنها 5/4 کیلومتر از آن ها با این عوامل تطابق ندارد. همچنین که 29/81 و 2/85 کیلومتر از مرز پارسل ها (معادل 22/90 و 56/94 درصد) به ترتیب تحت تأثیر عوامل بوم شناختی و ترکیب بوم شناسی و جاده ها تعیین شده است. در مجموع 81/8 کیلومتر از مرز پارسل ها با عوامل بوم شناختی منطبق نیست که با لحاظ نقش جاده ها به 4/9 کیلومتر کاهش می یابد. در میان عوامل بوم شناختی، تیپ های گیاهی و جهت بیشترین تأثیر را در مرزبندی سامان ها و پارسل ها دارند. صد درصد رودخانه های اصلی در شکل گیری مرزها نقش داشته اند (معادل 17 و 9 درصد طول مرز سامان ها و پارسل ها). همچنین کمتر از یک کیلومتر از جاده ها با مرز پارسل ها منطبق نبوده و حدود 32 درصد از مرز پارسل ها منطبق بر مسیر جاده ها است.
نتیجه گیری: این یافته ها بیانگر آن است که دانش بومی در تعیین مرزهای سامان های عرفی، با تکیه بر شناخت دقیق از عوامل بوم شناختی شکل گرفته است، در حالی که دانش کارشناسی در طراحی مرز پارسل ها علاوه بر ملاحظات بوم شناسی، ملاحظات مدیریتی و دسترسی را نیز مدنظر قرار داده است.