fa واکاوی جلوه‌های زبان فارسی در متون کهن فقه اسلامی تخصصي Special پژوهشي Research زبان به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم فرهنگ هر جامعه در تبادل اندیشه‌های مختلف، نقش اساسی ایفا می‌کند. از سوی دیگر، دانش فقه به‌عنوان یکی از علوم شرعی کاربردی، رسالت استنباط احکام شرعی عملی مکلفان را بر عهده دارد. توصیف و تحلیل عناصر زبانی فارسی در متون کهن فقهی و آثار فقهی آن، هدف این پژوهش است. این نوشتار با روش توصیفی و تحلیلی، ضمن استقرا، نمونه‌هایی از واژه‌ها و عناصر زبان فارسی در متون برگزیده کهن فقهی را به دست می‌دهد، برخی ویژگی‌های زبانی، دستوری و نحوی این نمونه‌ها تحلیل می‌کند و برخی ویژگی‌های برجسته نظیر کاربرد توأمان واژه‌های فارسی وعربی، تغییر ساختار نحوی جمله، و تغییر معنایی، تحول واجی و آوایی و تحریف واژه‌های فارسی در منابع کهن فقهی عربی و فارسی را دقیق‌تر بررسی می‌کند.<br> &nbsp;نتایج این پژوهش حاکی از آن است که زبان فارسی در میان زبان‌های غیرعربی در متون کهن فقهی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ به‌طوری‌که اغلب واژه‌های غیرعربی در این متون از زبان فارسی اقتباس و معرّب شده‌اند. در کنار منابع کهن فقهی به زبان عربی، اندک منابع ارزشمند کهن فقهی به زبان فارسی نیز وجود دارند که به‌عنوان نمونه‌هایی از کاربرد زبان فارسی به‌عنوان زبان دین از ارزش بی‌مانندی برخوردارند. این بررسی‌ می‌دهد که اغلب مؤلفان متون کهن فقهی عربی که از زبان فارسی اثر پذیرفته‌اند، از دیار فارس یا آشنا به زبان فارسی بوده و یا فقهای عرب‌زبانی بوده‌اند که زندگی اجتماعی مسلمانان فارسی‌زبان در آثار آنان تجلی یافته است. در پژوهش حاضر به دو بخش از این آثار فقهی دقیق‌تر پرداخته شده است. نخست، حکم ترجمه فارسی قرائت سوره &laquo;فاتحه&raquo; در نماز که مذاهب فقهی در این مسئله دارای سه دیدگاه متمایز هستند. با بررسی ادله و مستندات این دیدگاه‌ها، دیدگاه تفصیلی ناظر بر جواز ترجمه فارسی سوره فاتحه در حالت عدم توانایی بر قرائت درست و عدم جواز آن در حالت توانایی بر قرائت درست، دیدگاه برگزیده است. دیگر، دیدگاه فقهی جاری ساختن طلاق به زبان فارسی که در این مسئله دو دیدگاه متمایز وجود دارد. قول برگزیده در این مسئله، دیدگاه ناظر بر صحت و امکان فقهی وقوع طلاق به زبان هر قومی است. The purpose of this research is to describe and analyze the elements of Persian language in ancient <a name="_Hlk81822244">jurisprudence </a>texts. In this paper, using induction, descriptive and analytical method, examples of Persian words and elements in selected ancient jurisprudence texts, and some linguistic, grammatical, and syntactic features of these examples are analyzed.Additionally, some prominent features such as the simultaneous use of Persian and Arabic words, changing the syntactic structure of the sentence, and the semantic change, phonological and phonetic evolution and distortion of Persian words in the ancient Arabic and Persian jurisprudence sources are examined in more detail.The results show that the Persian language has a special place in ancient jurisprudence texts among non-Arabic languages as most non-Arabic words in these texts are taken from Persian language.In addition to the ancient jurisprudence sources in Arabic, there are a few valuable ancient jurisprudence sources in Persian, which are considered valuable examples of the use of Persian as the language of religion.This study shows that most of the authors of ancient Arabic jurisprudence texts who were influenced by Persian language were either from Persia or familiar with Persian language of Fars province or were Arabic-speaking jurists in whose works the social life of Persian-speaking Muslims is manifested.In the present study, two parts of these jurisprudence works have been dealt with more precisely: First, the ruling on the Persian translation of the recitation of Surah Al-Fatihah in prayer, in which the jurisprudence sects have three distinct views on this issue.Examining the arguments and evidence of these views, a detailed view on the permissibility of the Persian translation of Surah Al-Fatihah in case of inability to read correctly and its impermissibility in case of ability to read correctly has been chosen.The other is the jurisprudence view of expressing divorce in Persian, in which there are two distinct views. The chosen word in this issue is the view of the correctness and jurisprudential possibility of divorce in the language of any ethnic group.<br> &nbsp; زبان فارسی, متون کهن فقهی فارسی, مذاهب فقهی, فقه اسلامی, زبان دین Persian Language, Ancient Persian Jurisprudence Texts, Jurisprudence Sects, Islamic Jurisprudence, Language of Religion 119 146 http://jpll.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-3240-1&slc_lang=fa&sid=1 Mostafa Zolfaghartalab مصطفی ذوالفقارطلب zolfaghar49@ut.ac.ir 10031947532846005872 10031947532846005872 Yes University of Tehran دانشگاه تهران Mohammad Jamali محمد جمالی dm_jamali50@ut.ac.ir 10031947532846005873 10031947532846005873 No University of Tehran دانشگاه تهران