زبان و ادبيات فارسی

«تناسب» در نقد ادبی از نگاه غلامحسین یوسفی

علیرضا محمدی کله سر

تناسب به منزلۀ مولفه ای مهم در تاریخ نقد ادبی، نقشی کلیدی در نقدهای غلامحسین یوسفی نیز داشته است. بررسی این موضوع می تواند به شناخت بخشی از مجموعۀ نقد دانشگاهی در زبان فارسی کمک کند. از این رو، هدف مقالۀ حاضر بررسی چیستی و انواع و پیامدهای تناسب در نقد ادبی نزد غلامحسین یوسفی است. در این مقاله با مطالعۀ آثار غلامحسین یوسفی، چیستی تناسب، انواع آن و رابطۀ آن با دیگر مولفه های نقد ادبی از منظر یوسفی بررسی شده است. می توان گفت، یوسفی دایره ای گسترده از واژگان را برای اشاره به تناسب به کار می گیرد. انواع تناسب هم نزد یوسفی شامل تناسب ویژگی های شخصیت با منش وی، تناسب میان بخش های مختلف متن، تناسب میان عناصر فرمی و محتوایی می شود. یوسفی تناسب را در ارتباط با مولفه هایی چون ایجاز و اطناب و تصویرسازی نیز به کار می گیرد. و سرانجام، رعایت انواع تناسب در متن از نظر یوسفی پیامدهایی مثبت دارد که مهم ترین‎شان عبارتند از: وحدت و انسجام متن، واقع گرایی و باورپذیری، و تأثیر بر مخاطب. در نقدهای یوسفی (الف) هیچ گاه تعریف و توصیفی دقیق از مولفه های یادشده ارائه نمی شود، چنانکه گویی همگان بر سر معنای آنها توافق دارند. این بدیهی پنداری مفاهیم، یکی از ویژگی های نگاه یوسفی به نقد ادبی است؛ (ب) باوجود تأکید نظری وی بر لزوم تناسب فرم و محتوا، به نظر می رسد در عمل، محتوا برای وی مهم تر از فرم است؛ چنانکه عناصر فرمی نیز با ویژگی هایی محتوایی توصیف می شوند؛ (ج) وی با نگاهی ارزش گذارانه، انواع تناسب و پیامدهای آن را نقطۀ قوت اثر ادبی تلقی می کند. نکته آخر اینکه یوسفی در استفاده از معیار تناسب در نقد ادبی، تا حد زیادی متأثر از نظریه های کلاسیک و نئوکلاسیک است.

تحلیل کارکرد مقامات موسیقی ایرانی در شعر تأثیر تبریزی

ایوب کوشان

شعرا و نویسندگان ادوار گذشته بخشی از پیام آوران تاریخِ مکتوب ملت ها و تمدن ها هستند که غور و تتبع در آثار ایشان به تبیین بیشتر و بهتر فضای حاکم در روزگار حیات مؤلف و جغرافیای زندگی وی کمک می کند. با توجه به اهمیت شعر و موسیقی در فرهنگ ایرانی، بررسی زندگی، اندیشه و آثار شعرا و موسیقی دانان هر دوره تاریخی به واکاوی دقیق تر خصوصیّات و رفتارهای فرهنگی در جامعه آن دوران و ابعاد مغفول مانده اندیشه ایشان منجر می شود. میرزامحسن تأثیر تبریزی یکی از شعرای برجسته و خوش آوازه سبک هندی است که فراوانی واژه های موسیقایی در شعر وی، برآمده از علاقه و آشنایی قابل تأمل او با این هنر می باشد. بخشی از اصطلاحات تخصصی که شاعر در مضمون پردازی خود از آن بهره برده، نام مقامات و شعبات موسیقی است که امروزه به دستگاه و گوشه های ردیف موسیقی ایرانی مشهور هستند و تا کنون هیچ پژوهشی در این زمینه بر آثار تأثیرتبریزی انجام نشده است. در این جستار میان رشته ای با مطالعه کتابخانه ای دیوان شاعر و تحلیل ابیاتی که با استفاده از اسامی مقامات و شعبات موسیقی سروده شده اند، به نقش این اصطلاحات در خلق مضامین تازه و مفاهیم مدنظر شاعر پرداخته ایم.

مقایسۀ تحلیلی واژۀ «دریا» در متون ادبی عرفانی و مدل‌های هوش مصنوعی با رویکرد به آثار عطار

کیمیا امینی

ورود هوش مصنوعی به عرصۀ متون فارسی، افقی نوین در بازخوانی و فهم سریع تر و ژرف تر میراث ادبی عرفانی گشوده و امکان تفسیر لایه های پنهان این متون را فراهم می آورد. واژۀ «دریا» که در آثار عطار نیشابوری نمادی از بی کرانگی ذات الهی، عمق ناشناختۀ معرفت و مراتب سلوک است، به عنوان نمونه ای برجسته در این پژوهش با برداشت های هوش مصنوعی در خروجی مدل های زبانی نوین (GPT-4،Claude و...) مقایسه و بررسی شده است. هدف اصلی، واکاوی تفاوت های ادبی، استعاری و شناختی این واژه در دو نظام معنایی ادبی و ماشینی است. اگرچه هوش مصنوعی توانایی تولید تصاویر شاعرانه و تسهیل تحلیل متون را دارد، اما فاقد شهود، عمق تجربۀ معنوی و رمزآلودگی ذاتی این متون است. این محدودیت، فاصله ای بنیادین میان فهم انسانی و تولید ماشینی ایجاد می کند. این پژوهش نشان می دهد که با وجود همسانی هایی در تشبیهات و استعاره ها، هوش مصنوعی قادر به باز تولید غنای معنایی گسترۀ مفاهیم هوش انسانی نیست، این کاستی، ضرورت بازاندیشی در نوع کاربرد هوش مصنوعی در ادبیات معنوی را نمایان می سازد. با این حال، هوش مصنوعی می تواند ابزاری مؤثر در حمایت از پژوهش و تحلیل متون ادبی عرفانی باشد و در کشف الگوها و معناهای پنهان به عنوان دستیاری توانا و هوشمند استفاده شود.

تحلیلی روان شناسانۀ حکایات لیلی و مجنون در آثار عطار با تکیه بر نظریه تداعی فروید ویونگ

شهین اوجاق علیزاده

پژوهش حاضر خوانشی روان شناسانه از حکایات کوتاه لیلی و مجنون در سه اثر برجستۀ عطار نیشابوری ـ الهی نامه، منطق الطیر و مصیبت نامهـ ارائه می دهد. این حکایات به عنوان بازتاب هایی از مفاهیم عرفانی در ضمیر و ناخودآگاه شاعر شکل گرفته اند و با ساختاری تداعی گرایانه، جهان ذهنی و روحی عطار را بازنمایی می کنند. مسئلۀ اصلی این پژوهش، تحلیل شخصیت ها، موقعیت ها و نمادهای کهن الگویی در این حکایات است؛ به منظور نیل به این هدف، از آرای دو روان شناس برجستۀ قرن بیستم، زیگموند فروید و کارل گوستاو یونگ، بهره گرفته شده است. در چارچوب نظریۀ شخصیت فروید، میزان وابستگی شخصیت های عرفانی به سه لایۀ روان یعنی غرایز(ایگو)، واقعیت (نهاد) و اخلاقیات (فرامن) بررسی می شود. همچنین، با تکیه بر نظریۀ کهن الگوهای یونگ، نمادهای بازتولیدشده در شخصیت ها و موقعیت های روایی تحلیل می گردد. هدف اصلی پژوهش، گشودن افقی نو در خوانش متون عرفانی از منظر روان شناسی تحلیلی است و به ویژه نشان دادن قابلیت حکایات لیلی و مجنون در آثار عطار برای تحلیل بر اساس نظریه های فروید و یونگ. ابتدا حکایات مرتبط با لیلی و مجنون در سه اثر مذکور گردآوری شده و چگونگی ارتباط آن ها با مضامین پیش از خود از حیث تداعی مشخص می گردد. این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می دهد شخصیت ها چگونه در ناخودآگاه شاعر ساخته و به نمادهایی عرفانی بدل شده اند. سپس با اتکاء به نظریه های فروید و یونگ، تحلیل روان شناختی حکایات صورت می گیرد. نتایج نشان می دهد که تداعی های عطار عمدتاً بر سه اصل شباهت، مجاورت و تضاد استوار است، که در این میان تداعی از نوع شباهت بیشترین بسامد را دارد. با بررسی درون مایۀ حکایات، به شخصیت ها و نمادهایی کهن الگویی دست یافته ایم که در بستر روایت، محملی برای بروز مفاهیم عرفانی می شوند. برخی از مهم ترین کهن الگوهای شناسایی شده در این حکایات عبارت اند از: سرنمون عشق، غریزه، پیر روحانی و خدا. نسبت های میان این کهن الگوها نیز با ساختار معنایی عرفان اسلامی انطباق دارد و نشان دهندۀ عمق روانی و نمادین روایت هاست

بازتعریف گونه‌شناسی ادبی شعر معاصر در پیوستار نثر به شعر: الگویی کمّی-کیفی مبتنی بر نظریه هنجارگریزی (مطالعه تطبیقی اشعاری از فروغ فرخزاد و احمد شاملو)

امیرمهدی صفایی دریاکناری

تبیین مرزهای گونه شناختی در پیوستار «نثر به شعر»، از چالش های بنیادین زبان شناسی ادبی است. پژوهش حاضر با هدف بازتعریف گونه شناسی متون آمیخته، به بررسی تطبیقی عناصر برجسته ساز در دفتر «ابراهیم در آتش» احمد شاملو (شعر سپید) و دفاتر «تولدی دیگر» و «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» فروغ فرخزاد (شعر نیمایی) می پردازد. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با رویکرد کمّی- کیفی بر مبنای نظریه هنجارگریزی جفری لیچ و مدل های صفوی و حق شناس است. یافته های پژوهش نشان می دهد که برخلاف پیش فرض های نظری پیشین، «بسامد و کیفیت توازن ها» (قاعده افزایی) عامل اصلی تعیین جایگاه متن در پیوستار به سمت «پیش نمون شعر» است، در حالی که قاعده کاهی صرفاً ابزار ورود به زبان ادبی محسوب می شود. داده کاوی اشعار فاش کرد که شاملو با بهره گیری از «توازن های جبرانی» (مانند قافیه با میانگین ۴.۸۶ و توازن های واجی متراکم)، خلأ وزن عروضی را پوشش داده است؛ در حالی که فرخزاد با تکیه بر «عروض گفتاری»، نیاز کمتری به توازن های جایگاه مند و هنجارگریزی های متنوع داشته است. در نهایت، این مطالعه پیشنهاد می دهد که عیار شاعرانگی و تمایز گونه های آمیخته، تابع بسامد و سلسله مراتب موسیقایی حاصل از قاعده افزایی است و بر همین اساس، جایگاه دقیق هر متن در پیوستار نثر به شعر قابل بازشناسی است.

زنان در جدال گفتمان‌ها در مجموعه رمان مادران و دختران

قدسیه رضوانیان

رمان مادران و دختران، اثر مهشید امیرشاهی، سبک زندگی چهار نسل از زنان را در بستر گفتمان های رایج تاریخ معاصر ایران روایت می کند. این پژوهش به روش تحلیل محتوای کیفی، با تلفیقی از نظریه سرمایه فرهنگی و نظم جنسیتی پیر بوردیو، وضعیت زیستی و فکری زنان را در این رمان چهار جلدی بررسی می کند. از منظر نظریه پیر بوردیو، سرمایه فرهنگی شامل دانش، مهارت ها و توانمندی های فرهنگی است که امکان کنشگری و حضور فعال را برای زنان فراهم می کند، اما نظم جنسیتی ساختاری اجتماعی و فرهنگی است که نابرابری و سلطه مردسالارانه را بازتولید می کند و جایگاه زنان را به صورت ابژه وار و تابع تثبیت می کند. در رمان، دو جلد اول نشان دهنده پذیرش نظم جنسیتی و سرمایه فرهنگی محدود زنان است، در حالی که در دو جلد بعدی، شخصیت هایی مثل مهراولیا و شهربانو با سرمایه فرهنگی بیشتری توانسته اند سوژگی سیاسی و اجتماعی خود را افزایش داده و نقدی بر ایدئولوژی ها و تجدد ارائه دهند. رمان با اتکا به روایت های خاطره گویی، کشاکش میان فاعلیت و انفعال زنان را بازنمایی می کند و نشان می دهد که سوژگی زنانه تحت تأثیر تضاد میان سرمایه فرهنگی محدود و نظم جنسیتی نابرابر شکل می گیرد و هم زمان امکان مقاومت و تغییر را ایجاد می کند. این تحلیل، رمان را به عنوان عرصه تعامل پیچیده ای از جنسیت، سیاست، و فرهنگ در تاریخ معاصر ایران معرفی می کند.

تحلیل استعاره مفهومی شئ‌ انگاری ریا و تزویر با رویکرد فرهنگی در غزلیات حافظ شیرازی

زینب کلانتری

معنی شناسی شناختی به عنوان یکی از شاخه های زبان شناسی شناختی به بررسی ارتباط میان تجربه انسان، نظام مفاهیم و ساختار معنایی زبان می پردازد و از نظریات و رویکردهای مختلف و مفاهیم و مباحثی چون استعاره مفهومی تشکیل می شود. استعاره مفهومی براساس دو حوزه مبدأ، مقصد و با تمرکز بر نگاشت میان آن ها پدید می آید. نظام های مفهومی و الگوهای استعاری سازی در استعاره مفهومی از اهمیت ویژ ه ای برخوردارند. این الگوها اساساً محصول فرهنگ ها و نگرش های فرهنگی و بینافرهنگی اند. کشف و تحلیل آن ها می تواند موجب شناخت عمیق تر فرهنگ و فهم دقیق تر متون ادبی گردد. حافظ شیرازی از شاعرانی است که اشعارش بیشترین آمیزش را با فرهنگ ایرانی داشته، چنان که شعرش را عصاره فرهنگ اعصار پیش از او می دانند. این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی و با رویکرد فرهنگی به بررسی استعاره مفهومی شئ انگاری ریا و تزویر در غزلیات حافظ پرداخته است. عمده ترین نتیجه این پژوهش دست یابی به این کلان استعاره بوده که «ریا، نابودگر است». نکته دیگر این که اغلب طرحواره های مربوط به شیء انگاری ریا و تزویر از نوع قدرتی است و ماهیت و کارکرد آن نیز دلالت بر نابودگری ریا دارد. نابودگرانگاری ریا و تزویر توسط حافظ محصول تجربیات فرهنگی اوست. اگرچه بعضی از این تجربیات، صبغه بینافرهنگی دارند، اما بیشتر آن ها پیشینه و صبغه درون فرهنگی (فرهنگ ایرانی) داشته، روایتگر آرزوی روانِ جمعی ایرانیان در طول تاریخ اند.

تأملی در دیدگاه‌های رؤیایی درباره‌ی ماهیت و مقومات شعر

فرزاد بالو

یدالله رؤیایی یکی از شاعر ـ نظریه پردازان معاصرست که عقاید در خور تأملی در خصوص ماهیت و مقومات شعر دارد. این پژوهش که با روش توصیفی ـ تحلیلی و بهره گیری از ابزار کتابخانه ای نوشته شده است، می کوشد با تمرکز بر دیدگاه های رؤیایی، به بررسی چیستی شعر در نسبت با اندیشه ی فلسفی و زیبایی شناختی او بپردازد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که رؤیایی با تکیه بر پدیدارشناسی هوسرل و الهام از اندیشه های هایدگر، شعر را نه به عنوان بازنمایی واقعیت، بلکه به مثابه ی «تعریف» و «حضور متعالی زبان» در هستی می بیند. او در گذار از سنت شفاهی به نوشتاری، نقش آگاهی بصری را در تجربه ی شاعرانه برجسته می سازد. رؤیایی با تأکید بر سه گانه ی انسان، جهان و زبان، شعر را حاصل تعامل پویا و درونی این سه عنصر می داند. و نشان می دهد که افراط در هریک از این عناصر، به حذف دو عنصر دیگر و تضعیف کیمیای کلام منجر می شود .براساس چنین بنیانی، شعر نه حاصل الهام، بلکه نتیجه ی «احضار» آگاهانه ی زبان است. در این رویکرد، شعر حجم، عرصه ی تحقق این آگاهی و تجربه ی شهودی از پدیده هاست. او فرم را جوهر زاینده ی شعر و تصویر و دینامیسم زبانی را رکن بنیادین آن می خواند. رؤیایی وزن را یک عامل لازم برای شعر نمی داند، اما به لزوم نوعی ریتم و آهنگ داخلی برای شعر معتقدست. شعر در اندیشه ی رؤیایی فراتر از ساخت زبانی صرف، کنشی است برای بازتعریف هستی، معنا و تجربه ی انسانی در قلمرو زبان.