زبان و ادبيات فارسی

نگاهی نو به تأویل

سید محمد راستگو

تأویل از واژه ها و اصطلاحاتی است که از دیرباز به ویژه در جهان قرآن پژوهی مورد بحث و گفتگو بوده است و هنوز نیز جای بررسی و پی جویی دارد. در این گفتار بر پایه کهن ترین واژه نامه های زبان عربی نشان داده ایم که معنی اصلی و بنیادین «تأویل« از قوّه به فعل آمدن و به غایت و پختگی رسیدن است، و چون این معنی با غایت، فرجام، آغاز و باطن پیوندهایی دارد، واژه تأویل کم کم این معانی را نیز پذیرفته است. سپس کوشیده ایم تا نشان دهیم که کاربردهای هفده باره این واژه در قرآن کریم با معنی بنیادین یادشده به خوبی هم خوانی دارند. در پایان نیز بر پایه گفتگوهایی تأویل قرآن را در برابر تنزیل آن دانسته ایم و گزارشی به دست داده ایم از این که تنزیل قرآن فرود آمدن آن با سیری نزولی از مقام بلند «علیّ حکیم» به مقام «عربی مبین» است و تأویل آن با سیری صعودی راه یابی آدمی از مقام «عربی مبین»یعنی ساختار زبانی قرآن به مقام باطنی«علی حکیم» آن است.

قاصر از معنی نو، حرف کهن بررسی اجمالی شعر عرفانی پس از مولوی (نیمه دوم قرن هشتم و نیمه نخست قرن نهم)

حبیب الله عباسی

در این مقاله جریان شعر عرفانی به سه دوره حال، قال و احتیال تقسیم شده است، برای ورود به بحث اصلی که بررسی شعر عرفانی دوره قال است، اشاراتی اجمالی به دوره تکوین شعر عرفانی و دوره حال شده است و پس از آن که با تکیه بر شعر و شخصیت صوفیانه سه شاعر برجسته عصر فترت یعنی شاه نعمت الله ولی، محمد شیرین مغربی و شاه قاسم انوار به طرح این پرسش پرداخته شده است که علت عدم ماندگاری این شعر چیست حال آن که این جریان شعری در روزگار حیات شاعران خود، پررونق و پرطرفدار بوده است؟ در ادامه سخن تلاش شده است که علل عدم ماندگاری این جریان شعری برشمرده شود و به علل مقبولیت آن، در روزگار حیات هر شاعر اشارتی رود. در پایان برای عینی تر شدن موضوع، ده غزل از دیوان هر شاعر در سه سطح زبانی، بلاغی و موسیقایی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

آینه و چنگ در زبان مولوی

مریم مشرف

چکیده: آینه از نمادهای ریشه دار در ادبیات جهان است. در زبان سقراط، هنر آینه ای است که جهان عینی را منعکس می کند. در طول تاریخ نیز آینه در زبان هنر این خاصیت را داشته است، در مقاله حاضر حضور نمادین آینه از دیرزمان تا شعر مولانا بررسی می شود. بخشی از سخن نیز درباره چنگ، آن ساز معروف است و از نقش همپایه آینه و چنگ هم در جای خود و در پایان مقاله سخن گفته شده است.

زلف تاب‌دار حافظ به‌گزینی‌های حافظ در پیوند با «زلف»

کاووس حسن لی

«پیوند واژگان» و «تراکم معانی» از بنیادی ترین ویژگی های یک سروده خوب است. این ویژگی ها، همواره، در دوره های شعر فارسی در کانون توجه سخن سنجان بوده است. تازه ترین دیدگاه های ادبی شعر امروز ایران نیز، در پیشروترین گونه های خود، «تراکم معانی» و «پیوند واژگان» را از عوامل برتری شعر به شمار می آورند. درباره تناسبات لفظی سروده های حافظ، تا کنون نوشته های بسیاری پدید آمده است. در این نوشتار، برای پرهیز از کلی گویی، از همه شگردهایی که حافظ شیرین سخن، برای رستاخیز کلام خود بهره برده و به کاربسته است، تنها به یک ترفند یعنی «به گزینی در پیوند واژگان» و آن هم تنها در حوزه یک واژه «زلف، گیسو و مو...» پرداخته شده است. فراخوانی واژه های متناسب و گزینش بهترین آن ها، در کارگاه خیال حافظ، چنان مقتدرانه صورت می گیرد که شایسته ترین نقش های ممکن، با بهترین شیوه های پرداخت، در قالب غزل، از فرآورده های نهایی این کارگاه شگرف و شگفت است.

جامعه‌شناسی رمان معاصر فارسی

محمد غلام

جامعه شناسی ادبیات، یکی از شیوه های جدید و کارآمد نقد متون ادبی است و امروزه، در تحلیل انواع ادبی نوین، به خصوص رمان فارسی معاصر کاربرد فراوان دارد. نقد و تحلیل رمان های معاصر فارسی و بررسی ساختارهای تاریخی، سیاسی، اجتماعی جامعه ایرانی از خلال این آثار، هدف مقاله حاضر بوده است. یافته های این تحقیق، حکایت از آن دارد که: رمان کامل ترین نوعی است که می تواند به مطالعات جامعه شناختی نوین، پاسخ مثبت دهد. از دریچه مطالعه رمان فارسی، به خوبی می توان ساختارهای جامعه ایرانی را تبیین کرد. هر قدر از ساختار سادۀ جامعه ایرانی در عصر مشروطه – که عصر پیدایش نخستین رمان های فارسی نیز هست – فاصله می گیریم و به سمت جامعه پیچیده تر و مشکل دارتر معاصر پیش می آییم ساختار رمان فارسی نیز پیچیده تر می شود و موضوعات اجتماعی، تنوع و پیچیدگی بیش تری می یابند. موضوعات و مقولاتی که در رمان های فارسی، مــد نظر نویسندگان قرارگرفته است از کلی گرایی به سمت جزیی گرایی سیر می کند. ایـن نکته، از یک سو، حکایت از به فردیت رسیدن انسان معاصر ایرانی دارد که با تمام وجود، در رمان جدید حضور یافته است و از سوی دیگر، بیان گر فاصله گرفتن ساختار هـای جامعه، از حالت ساده، ابتدایی و حماسی قدیم، به سمت ساختارهای پیچیده و مدرن است.