:: جلد 33، شماره 98 - ( 3-1404 ) ::
جلد 33 شماره 98 صفحات 300-273 برگشت به فهرست نسخه ها
تحلیل انتقادی گفتمان مناجات‌های مصیبت‌نامه عطار برمبنای روش فرکلاف
پروین مرتضایی1 ، رها زارعی فرد2 ، زهرا حسینی*3
1- مرکز آموزش‌عالی اقلید، شیراز، فارس، ایران
2- دانشگاه جهرم، شیراز، فارس، ایران
3- دانشگاه جهرم، شیراز، فارس، ایران ، z.hosseini@jahromu.ac.ir
چکیده:   (4446 مشاهده)
مصیبت‌نامه از مهم‌ترین مثنوی‌های عطار در حوزه ادبیات عرفانی است که مناجات‌های شاعر با معبود جذابیتی ویژه به آن بخشیده است. شاعر ازطریق ساختار گفتمان‌هایی که ترس، ملامت و صمیمیت را بازنمایی می‌کند، اندیشه‌های اجتماعی و اخلاقی خود را بیان می‌کند. در این پژوهش، به‌شیوۀ توصیفی-تحلیلی، ابعاد گفتمانی مناجات‌های مصیبت‌نامه عطار و چگونگی تبیین و تفسیر مناسبات اجتماعی و روابط قدرت در این متن براساس انگاره فرکلاف مطالعه می‌شود. انواع مناجات‌های عطار در مصیبت‌نامه براساس این رویکرد شامل سه شاخۀ مناجات خوف‌آمیز، صمیمانه، و ملامت‌آمیز است که در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین بررسی شده است. در سطح توصیف، ویژگی‌های واژگان، ساختار جملات و دستورزبان بیان‌کننده تجربه اجتماعی شاعر است و خفقان و التهاب اجتماعی قرن هفتم هجری در خراسان را بازگو می‌کند. در سطح تفسیر، تمرکز شاعر بر توصیف عمده صفات خداوند است که از تسلیم محض بنده دربرابر خداوند حکایت دارد و تسلط اندیشه جبرگرایی اشعریان بر اجتماع شاعر را تأیید می­کند. در سطح تبیین، ردّپای نظام درباری و تمایل شاعر به پاک‌سازی فضای عصر را مشاهده می­کنیم؛ فضایی که در آن آشوب­های اجتماعی، مذهبی و عقیدتی رسوب کرده و دنیاگرایی و منفعت‌طلبی رونق گرفته است. بازنمایی نظام حاکمیتی جامعه و آرمان‌جویی شاعر برای ایجاد صلح و دوستی از دیگر یافته‌ها است.
واژه‌های کلیدی: عطار، مصیبت‌نامه، مناجات‌، فرکلاف، تحلیل گفتمان
متن کامل [PDF 282 kb]   (262 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: ادبیات عرفانی
فهرست منابع
1. آقاگل¬زاده، فردوس (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: علمی و فرهنگی.
2. آقاگل¬زاده، فردوس؛ غیاثیان، مریم (1386). رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی. زبان و زبان¬شناسی. سال سوم. (3)5: 39-54.
3. الهی‌زاده، مریم؛ محققی، عبدالمجید (1395). تحلیل و بررسی نقد اجتماعی در مصیبت‌نامة عطار برمبنای روش‌شناسی اسکینر. تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی. دورة هشتم. شمارة30: 137-172.
4. ایرانمنش، زهرا (1396). بررسی تطبیقی حکایتی از مثنوی معنوی؛ داستان جزع ناکردن شیخی بر مرگ فرزندان خود با مأخذ آن براساس رویکرد نورمن فرکلاف. ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. شمارة 49: 49-74.
5. پورنامداریان، تقی (1390). دیدار با سیمرغ. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
6. حسینی سروری، نجمه (1393). تحلیل گفتمان انتقادی در قصیده‌ای از سنایی. کهن‌نامة ادب پارسی. دورة پنجم. شمارة 1: 67-89.
7. دشتی، سیدمحمد و همکاران (1400). تحلیل انتقادی گفتمان قدرت در مثنوی (نمونه‌پژوهی قصة اهل سبا). بوستان ادب. دورة سیزدهم. شمارة 1 (پیاپی47): 149-178.
8. زرین‌کوب، عبدالحسین (1378). صدای بال سیمرغ. تهران: سخن.
9. سجادی، جعفر (1370). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری.
10. سرباز برازنده، فرح (1394). نقد اجتماعی در مصیبت‌نامه عطار. زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد سنندج. سال هفتم. شمارة 23: 21-49.
11. صابری مقدم، سیدسعید؛ شریفیان، مهدی (1402). تحليل انتقادی گفتمان انوری در قطعۀ والی گدا براساس رویکرد نورمن فرکلاف. شعرپژوهی. شمارة 55: 119-142.
12. صفا، ذبیح‌الله (1371). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فرديس.
13. عاشوردخت، نادر؛ احمد رضی، احمد؛ یوسف‌پور، محمدکاظم (1399). تحلیل گفتمان رابطۀ انسان و خدا در مناجات‌نامه خواجه عبدالله انصاری. پژوهش‌های ادب عرفانی. شمارة 4: 57-80.
14. عطار، فریدالدین (1388). مصیبت¬نامه. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
15. فرکلاف، نورمن (1379الف). تحلیل انتقادی گفتمان. تهران: مرکز مطالعات و رسانه¬ها.
16. فرکلاف، نورمن (1379ب). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمة فاطمه شایسته و دیگران. تهران: اختران و زمانه.
17. فروزانفر، بدیع‌الزمان (1389). شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین عطار. تهران: آسیم.
18. فولادی، علیرضا (1389). زبان عرفان. تهران: سخن: فراگفت.
19. کریمی فیروزجایی، علی؛ حبیبی، سمیرا (1397). تحلیل گفتمان دیدگاه¬های رهبران ایران و آمریکا دربارة برجام. جستارهای سیاسی معاصر. سال نهم. شمارة 4: 133-153.
20. گوهرین، صادق (1380). شرح اصطلاحات تصوف. جلد پنجم. تهران: زوار.
21. محسنی، محمدجواد (1391). جستاری در نظریه و روش تحلیل گفتمان فرکلاف. معرفت فرهنگی اجتماعی. سال سوم. شمارة 3: 63-86.
22. یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمة هادی جلیلی. تهران: نی.
23. Fairclough, N (2002) Critical Discourse Analysis and the Marketization of Public London, Sage publication.
24. Âqâgolzâdeh, Ferdows (2006). Critical Discourse Analysis. Tehrân: ʿElmī-Farhangī. [In Persian].
25. ʿšūrdoxt, Nâder., Razi, Ahmad., and Yusofpur, Mohammad Kâzem (2020). Discourse Analysis of the Human-Divine Relationship in the Monâjâtnâma of Xâja ʿAbdullah Ansâri. Studies in Mystical Literature. vol (4). pp 57-80. [In Persian].
26. ʿAttâr Neišâburi, Farid al-Din (2009). Mosībatnâma. Ed. Mohammad Rezâ Šafīʿi-Kadkani. Tehrân: Soxan Publications. [In Persian].
27. Daštī, Seyyed Mohammad, et al (2021). Critical Analysis of Power Discourse in the Masnavi: A Case Study of the Tale of the People of Sabâ. Bustân-e Adab. vol 13, PP 149-178. [In Persian].
28. Elâhizâdeh, Maryam., Mohaqqeqi, ʿAbd al-Majid (2016). Analysis and Review of Social Criticism in ʿAttâr's Mosibatnâma Based on Skinner's Methodology. Interpretation and Analysis of Persian Language and Literary Texts .vol. 8(30). pp. 137-172. [In Persian].
29. Fairclough, Norman (2000a). Critical Discourse Analysis. Tehrân: Markaz-e Muṭâlaʿât o Resâneh-hâ. [In Persian].
30. Fairclough, Norman (2000b). Critical Discourse Analysis. Trans. Fâteme Šâyeste & et al, Tehrân: Axtarân/ Zamâne. [In Persian].
31. Forūzânfar, Badiʿal-Zamân (2010). Biography, Critique, and Analysis of the Works of Sheikh Farid al-Din Attar. Tehrân: Âsim. [In Persian].
32. Fulâdi, ʿAlirezâ (2010). The Language of Mysticism. Tehran: Soxan Farâgoft. [In Persian].
33. Gowharin, Sâdeq (2001). Explanation of Sufi Terminologies. Vol. 5. Tehrân: Zavâr. [In Persian].
34. Hosseini Sarvari, Najmeh. (2014). Critical Discourse Analysis in an Ode by Sanâyi. Kohan-nâma-ye Adab-e Pârsī. vol. 5(1). pp. 67-89. [In Persian].
35. Irânmaneš, Zahrâ (2017). Comparative Study of a Tale from the Masnavi: The story of Sheikh's Non-grief over the Death of his Children, with its Source Based on Norman Fairclough's Approach. Mystical Literature and Mythology. vol. (49). pp 49-74. [In Persian].
36. Moḥseni, Mohammad Javad (2012). An Inquiry into the Theory and Method of Fairclough's Discourse Analysis. Socio-Cultural Epistemology. vol 3(3). pp 63-86. ([In Persian].
37. Pūrnâmdâriân, Taqi (2011). Didâr bâ Simorq (meeting to Simurq). Tehrân: Institute for Humanities and Cultural Studies [In Persian].
38. Sâberi Moqaddam, Seyyed Saeed, and Šarifiân, Mahdi (2023). Critical Analysis of Anvari's Discourse in the Poem "Vali Geda" Based on Norman Fairclough's Approach. Poetry Research. vol (55). pp 119-142. ( [In Persian].
39. Safâ, Zabih-Allah (1992). History of Literature in Iran. Tehrân: Faridis. [In Persian].
40. Sajjâdi, Jaʿfar (1991). Encyclopedia of Mystical Terms and Expressions. Tehrân: Ṭahūri. [In Persian].
41. Sarbâz Barâzandeh, Farah (2015). Social Criticism in ʿAṭṭâr's Mosībatnâma. Persian Language and Literature. Sannadaj University. vol 7(23). pp 21-49. [In Persian].
42. Yurgensson, Marian., and Filips, Louis (2010). Theory and Method in Discourse Analysis. Trans. Hâdi Jalīlī. Tehrân: Ney.
43. Zarrinkūb, ʿAbd al-Hossein (1999). The Sound of the Simurq's Wings. Tehrân: Soxan. [In Persian].


XML   English Abstract   Print



بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.
جلد 33، شماره 98 - ( 3-1404 ) برگشت به فهرست نسخه ها