en ارزیابی ریسک زیست‌شناختی و تعیین منشأ هیدروکربن های آروماتیک چندحلقه ای (PAHs) با استفاده از مدل فاکتور ماتریس مثبت (PMF) در خاک‌های آلوده نفتی، غرب استان کرمانشاه، ایران مهندسی محیط زیست Engineering Ecosystem مقاله پژوهشی Original Research <span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;">&nbsp;در این پژوهش 23 نمونه خاک از مناطق آلوده نفتی واقع در غرب استان کرمانشاه براساس روش استاندارد، نمونه‌برداری شد و 16 گونه هیدروکربن های آروماتیک چند حلقه‌ای </span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:11.0pt;">(</span></span></span><span dir="LTR"><span style="color:#222222;"><span style="font-size:11.0pt;">PAHs</span></span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:11.0pt;">)</span></span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;">، پس از تجزیه شیمیایی به‌منظور تعیین منشأ و ارزیابی ریسک زیست شناختی بررسی شدند.</span></span> <span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;">در این تحقیق برای تعیین منشأ از مدل فاکتور ماتریس مثبت </span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:11.0pt;">(</span></span></span><span dir="LTR"><span style="color:#222222;"><span style="font-size:11.0pt;">PMF</span></span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:11.0pt;">)</span></span></span> <span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;">استفاده شد. میانگین غلظت </span></span><span dir="LTR"><span style="color:#222222;"><span style="font-size:11.0pt;">PAHs</span></span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;"> کل در نمونه‌های خاک مناطق نفتی، 79/92 با دامنۀ 37/7 تا 67/609 میلی گرم بر کیلوگرم به‌دست آمد. نتایج نشان داد که </span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;">فراوانی حلقه‌های </span></span><span dir="LTR"><span style="color:#222222;"><span style="font-size:11.0pt;">PAHs</span></span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;"> در خاک‌های آلوده مناطق نفتی به‌صورت 3حلقه‌ای‌ها> 5+6 حلقه‌ای‌ها> 4 حلقه‌ای‌ها> 2 حلقه‌ای‌ها است. </span></span><span style="font-family:B Nazanin;">نتایج ارزیابی ریسک زیست‌شناختی نشان می‌دهد که مقادیر </span><span dir="LTR"><span style="font-size:11.0pt;">PAH</span></span><span style="font-family:B Nazanin;">‌ها در نمونه‌های خاک بیش‌تر از مقادیر </span><span style="font-family:B Nazanin;">تاأثیرات با دامنۀ کم </span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:11.0pt;">(</span></span><span dir="LTR"><span style="font-size:11.0pt;">ERL</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:11.0pt;">) </span></span><span style="font-family:B Nazanin;">و هم‌چنین بیش‌تر از مقادیر </span><span style="font-family:B Nazanin;">تأثیرات با دامنۀ متوسط </span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:11.0pt;">(</span></span><span dir="LTR"><span style="font-size:11.0pt;">ERM</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:11.0pt;">)</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"> به‌جز </span><span dir="LTR"><span style="font-size:11.0pt;">Pyr, Chr, BaA, BbF, BkF</span></span> <span style="font-family:B Nazanin;">&nbsp;&nbsp;و </span><span dir="LTR">BaP</span><span style="font-family:B Nazanin;"> است. نتایج حاصل از معادلۀ </span><span dir="LTR"><span style="font-size:11.0pt;">BaP_eq</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"> نشان می‌دهد که ریسک پتانسیل سرطان‌زایی </span><span dir="LTR"><span style="font-size:11.0pt;">PAHs</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"> در نمونه‌های خاک مناطق نفتی زیاد است،<a name="_GoBack"></a> که نیاز است خطرات زیست محیطی آنها این ترکیبات بیش‌تر مورد توجه قرار گیرد.</span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;"></span></span><br> <span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;">نتایج به‌دست آمده از تجزیه و تحلیل مدل </span></span><span dir="LTR"><span style="color:#222222;"><span style="font-size:10.0pt;">PMF</span></span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;">، چهار منشأ برای هیدروکربن‌های آروماتیک چند حلقه‌ای شامل </span></span><span style="font-family:B Nazanin;">سوختن زیست توده/ زغال (48/21 درصد)، احتراق وسایل نقلیه (74/13 درصد)، <span style="color:#131413;">سوخت فسیلی/ نفت خام (84/20 درصد)</span></span><span style="color:#222222;"><span style="font-family:B Nazanin;"> و </span></span><span style="font-family:B Nazanin;">قیر و جوهر (92/43 درصد) را برای خاک‌های آلوده مناطق نفتی غرب استان کرمانشاه را نشان داد.</span><span dir="LTR"></span> We collected soil samples at 23 sites from the petroleum contaminated soils (PC) in the west of Kermanshah province to investigate the sources and ecological risk of polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs). In this study, source apportionment has been carried out using Positive Matrix Factorization (PMF).The total PAHs concentration, have a mean value of 92.79 mg/kg, ranging from 7.37 to 609.67 mg/kg in PC soil samples. The average abundance order of different PAH ring compounds are 3 rings > 5+6 rings > 4 rings> 2 rings. The ecological risk assessment of PAHs revealed that all of the PAHs levels were higher contents than the effects range low (ERL) value and show higher concentrations than the ERM values, except for Pyr, Chr, BaA, BbF, BkF and BaP in the soil samples. The result of benzo (a) pyrene equation (BaP_eq) values indicates that the carcinogenic potency of PAHs should be given more attention due to the impending environmental risk in the study areas. Based on the PMF analysis four sources of PAHs are identified including coal combustion (21.48%), vehicular source (13.74%), unburned petroleum (20.84%) and creosotes (43.92%).Therefore, it was concluded that petroleum activities were major sources of PAHs in west of Kermanshah province. آروماتیک‌های چند حلقه‌ای, فاکتور ماتریس مثبت, ریسک سلامت, خاک, کرمانشاه, ایران PAHs, PMF model, Ecological risk, Soil, Kermanshah, Iran 139 162 http://jeg.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1544-1&slc_lang=en&sid=1 Ata Shakeri عطا شاکری shakeri1353@gmail.com 10031947532846005157 10031947532846005157 Yes دانشگاه خوارزمی، دانشکدۀ علوم زمین Maryam Madadi مریم مددی mary.madadi22@yahoo.com 10031947532846005158 10031947532846005158 No دانشگاه خوارزمی، دانشکدۀ علوم زمین