Journal of Engineering Geology

fa تحلیل پایداری آبخوان مشهد - چناران در محدوده شهر مشهد Assessment of the Quantitve Sutainability of the Mashhad-Chenaran Aquifer in the Mashhad city Area هیدروژئولوژی (آب های زیرزمینی) Hydrogeology مقاله پژوهشی Original Research <div style="text-align: justify;">در مناطق خشک و نیمه‌خشک، فشار فزاینده بر منابع آب زیرزمینی، پایداری کمی آبخوان‌ها را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است. آبخوان مشهد-چناران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آبخوان‌های آبرفتی شمال شرق ایران و منبع اصلی تأمین آب شرب شهر مشهد، طی سال‌های اخیر تحت تأثیر برداشت‌های گسترده قرار گرفته است. در این پژوهش، پایداری کمی آبخوان مذکور بر اساس تحلیل هم‌زمان تغییرات دبی چاه‌ها، ضخامت اشباع آبخوان، ضریب آبدهی ویژه، ظرفیت ویژه و افت ویژه طی دوره آبی 96-1395 تا 402-1401 ارزیابی شده است. نتایج نشان می‌دهد دبی چاه‌ها، به‌ویژه در نواحی جنوب شرقی و مرکزی آبخوان، کاهش محسوسی داشته و هم‌زمان، ضخامت اشباع آبخوان روندی کاهشی را تجربه کرده است. آبدهی ویژه آبخوان از حدود 0/95 به حدود 0/25 کاهش یافته که بیانگر کاهش حدود ۷۴ درصدی ظرفیت ذخیره‌سازی آبخوان می باشد. همچنین، ظرفیت ویژه از حدود 0/63 به 0/43 میلیون مترمکعب در سال کاهش‌یافته که معادل کاهش حدود ۳۲ درصدی این شاخص است. در مقابل، افت ویژه  از حدود 1/56 به 2/30 متر افزایش یافته که نشان‌دهنده افزایش حدود ۴۷ درصدی افت سطح ایستابی به‌ازای دبی برداشت و کاهش کارایی هیدرولیکی سیستم بهره‌برداری آبخوان است. نتایج تحلیل مساحتی پایداری کمی آبخوان در دوره آبی 402-1401 نشان می‌دهد که حدود ۳۵ درصد از مساحت آبخوان در وضعیت ناپایدار، ۴۲ درصد در وضعیت نیمه‌پایدار و تنها ۲۳ درصد در وضعیت پایدار قرار دارد. نتایج این پژوهش بیانگر تشدید ناپایداری کمی آبخوان مذکور و بازنگری در الگوی بهره‌برداری و کنترل برداشت به‌منظور حفظ بهره‌برداری پایدار از منابع آب زیرزمینی منطقه است.  </div> <div style="text-align: justify;">Groundwater resources in arid and semi-arid regions are increasingly subjected to intensive exploitation, posing serious challenges to the quantitative sustainability of aquifers. The Mashhad–Chenaran aquifer, one of the most important alluvial aquifers in northeastern Iran and the main source of drinking water for Mashhad city, has experienced increasing stress in recent years. This study evaluates the quantitative sustainability of the Mashhad–Chenaran aquifer based on an integrated analysis of well discharge, aquifer saturated thickness, specific yield (Sy), specific capacity (Q/s), and specific drawdown (s/Q) during the 2015–2016 to 2021–2022 hydrological periods.The results indicate a notable decline in well discharge, particularly in the southeastern and central parts of the aquifer. Concurrently, aquifer saturated thickness decreased, and the specific yield declined from approximately 0.95 to 0.25, corresponding to an approximately 74% reduction in the aquifer storage capacity. In addition, specific capacity decreased from about 0.63 to 0.43 MCM·yr⁻¹·m⁻¹, representing an approximately 32% reduction, while specific drawdown increased from approximately 1.56 to 2.30 m, indicating an increase of about 47% in water-level decline per unit discharge and a reduction in the hydraulic efficiency of groundwater exploitation. Areal sustainability assessment for the 2021–2022 hydrological period shows that approximately 35% of the aquifer area is classified as unstable, 42% as semi-stable, and only 23% as stable. Overall, the findings demonstrate a pronounced intensification of quantitative instability in the Mashhad–Chenaran aquifer and emphasize the need for revising groundwater abstraction practices, controlling pumping rates, and implementing continuous monitoring to ensure sustainable groundwater use.  </div> ضخامت اشباع آبخوان, دبی چاه‌ها, پایداری کمی آبخوان, آبخوان مشهد - چناران Aquifer saturated thickness, well discharge, quantitative aquifer sustainability, Mashhad–Chenaran aquifer 0 0 http://jeg.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1901-2&slc_lang=fa&sid=1 Hossein Mohammadzadeh حسین محمدزاده mohammadzadeh@um.ac.ir 10031947532846007415 10031947532846007415 Yes Ferdowsi university of Mashhad, Mashhad دانشگاه فردوسی مشهد Nazanin Nesari Ashkzari نازنین نثاری اشک زری nesari.nazanin78@gmail.com 10031947532846007416 10031947532846007416 No Ferdowsi university of Mashhad, Mashhad دانشگاه فردوسی مشهد Mahmoud Arjmand Sharif محمود ارجمند شریف mst.mahmood@gmail.com 10031947532846007417 10031947532846007417 No Regional Water Company of Khorasan Razavi شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی