زمینه و هدف: در هر حوزۀ مطالعاتی، تعاریف اولیه سنگ بنای سایر مطالعات را می‎سازند و به آنها جهت می‎دهند. مقالۀ حاضر نیز قصد دارد با تحلیل مفهومی تعاریف و دسته‎بندی‎های انجام شده از حوزۀ «اخلاق اطلاعات»، ضمن شناسایی نقاط عزیمت تعاریف، تعریف جدیدی از این مفهوم ارائه کند تا بتواند پایه‎ای برای مطالعات آتی باشد.

روش: روش پژوهش حاضر کتابخانه‎ای یا سندی است و از رویکرد تحلیل مفهومی برای بررسی استفاده شده است. بر این اساس، کلیۀ متون نظری حوزۀ اخلاق اطلاعات در پایگاه‎های مقالات فارسی و انگلیسی شناسایی شد و پس از گردآوری حدود 1390 مقاله، به جست‎وجوی تعاریف و دسته‎بندی‎های انجام شده و تحلیل نقاط عزیمت و پیش‎فرض‎های آن اهتمام گردید و 20 نویسنده که به تعریف منسجم از اخلاق اطلاعات پرداخته بودند شناسایی و آثار آنها به دقت مطالعه گردید. سپس با یک دید نظری - جامعه‎شناختی، با تکیه بر آراء ژاک دریدا و پیر بوردیو، تعریف و دسته‎بندی جدیدی از حوزۀ اخلاق اطلاعات ارائه شد.

یافته‌ها: یافته‎ها نشان داد که 20 تعریف و دسته‎بندی اصیل از مفهوم «اخلاق اطلاعات» صورت گرفته است که عموماً از فن‎آوری اطلاعات و ارتباطات، و علم اطلاعات (کتابداری و اطلاع‎رسانی) عزیمت کرده‎اند؛ هر چند تعاریفی با رویکردهای حقوقی، مارکسی، اسلامی، و اجتماعی نیز وجود داشته است. دو مفهوم «جایگاه» و «دسترسی» در همۀ تعاریف، مفاهیم کلیدی بودند به طوری که هر تعریف با توجه به موضع تئوریک مؤلف به تعریف پرداخته بود و دوم اینکه کنترل دسترسی، مفهومی کلیدی در تعاریف بود. با جستجوی نظریات سعی شد که این دو مفهوم بر پایۀ نظریات موجود در قالب تعریفی جدید مفهوم‎سازی گردد. پس از جستجو در نظریات، مفهوم دریدائی «پرسش از پرسش‎ها» و مفهوم بوردیوئی «جایگاه» متناسب تشخیص داده شد. برای مفهوم کلیدی دسترسی نیز بر اساس آراء فوکس (1393) سعی شد یک دسته‎بندی اجتماعی بر اساس تولید و مصرف اطلاعات ارائه شود؛ طوری که بتوان مفهوم دسترسی را در آن جای داد. بنابراین، افراد بر پایۀ تولید و مصرف اطلاعات به گروه‎های مصرف‎کنندۀ اطلاعات، مصرف‎کنندۀ تولیدگر، تولیدکنندۀ اطلاعات و حاکمان تقسیم شدند. بر این اساس، مسائل سرقت اطلاعات و امنیت اطلاعات بیشتر جزو مسائل اخلاقی مورد توجه تولیدکنندگان اطلاعات و حاکمان است؛ مسائل حریم خصوصی، حقوق مالکیت فکری و سرقت علمی بیشتر مطالبۀ اخلاقی مصرف‎کنندگان تولیدگر و تولیدکنندگان اطلاعات است و مسائل آزادی دسترسی به اطلاعات و سانسور و کنترل محتوا دغدغه‎های اخلاقی مصرف‎کنندگان اطلاعات و سپس مصرف‎کنندگان تولیدگر به حساب می‎آید.

اصالت/ارزش: اصالت مقالۀ حاضر در تلاش برای بررسی جامع تعاریف و ارائۀ رویکردی جدید در تعریف اخلاق اطلاعات است. با استفاده از تعریف حاضر می‎توان تحلیل کرد که هر پرسش و مطالبه دربارۀ اخلاق اطلاعات از چه جایگاهی برخاسته و آن جایگاه، چه پیش‎فرض‎هایی را در اتخاذ موضع اخلاقی با خود به همراه خواهد آورد.